Władysław Nowak

Władysław Jan Nowak urodził się 11 czerwca 1908 r. we wsi Chocznia, ówcześnie pod zaborem austriackim, później w powiecie wadowickim województwa krakowskiego (obecnie – małopolskiego). Jego rodzicami byli Józef i Franciszka z Nowaków. Szkołę powszechną ukończył w Wadowicach, gdzie również rozpoczął naukę w Państwowym Gimnazjum im. Marcina Wadowity. Do dwóch ostatnich klas uczęszczał w Państwowym Gimnazjum im. Króla Jana Sobieskiego w Złoczowie koło Tarnopola, gdzie w 1930 r. zdał maturę.

12 września 1930 r. wstąpił do wojska. Po kursie unitarnym w 17 Pułku Piechoty w Rzeszowie został przyjęty do Szkoły Podchorążych Piechoty w Różanie. 3 maja 1931 r. awansował na starszego szeregowego podchorążego, a 15 sierpnia 1931 r. na kaprala podchorążego i z dniem następnym przeniósł się do Szkoły Podchorążych Artylerii (SPA) w Toruniu. 19 marca 1932 r. awansował na plutonowego podchorążego, a rok później na ogniomistrza (odpowiednik sierżanta) podchorążego. Po ukończeniu SPA, 15 sierpnia 1933 r. został promowany na podporucznika artylerii. Dostał przydział do 9 Pułku Artylerii Ciężkiej w Siedlcach.

Ponieważ jeszcze jako podchorąży zgłosił się ochotniczo do służby w lotnictwie i pomyślnie przeszedł lotnicze badania medyczne, bezpośrednio po ukończeniu SPA został skierowany na szkolenie lotnicze. Od 3 września 1933 r. był uczestnikiem kursu szybowcowego, a od 1 października tego roku - kursu pilotażu samolotowego w Centrum Wyszkolenia Oficerów Lotnictwa w Dęblinie. Po jego ukończeniu, 29 września 1934 r. dostał przydział do 2 Pułku Lotniczego w Krakowie. Tam został skierowany jako pilot do 22 Eskadry Liniowej wyposażonej w samoloty Breguet XIX.

15 kwietnia 1935 r. został skierowany do Lotniczej Szkoły Strzelania i Bombardowania (LSSiB) w Grudziądzu na kurs wyższego pilotażu, który ukończył 28 czerwca 1935 r. Po urlopie, 7 lipca 1935 r. powrócił do 2 Pułku Lotniczego z przydziałem do 123 Eskadry Myśliwskiej, która ówcześnie przechodziła przezbrojenie z samolotów PWS-A (licencyjna czechosłowacka Avia BH-33) na polskie PZL P.7.

31 sierpnia 1935 r. został oficjalnie przeniesiony do korpusu oficerów aeronautyki (lotnictwa).

20 stycznia 1936 r. został lekko ranny w wypadku samolotu PZL P.7 (nr wojsk. 6.107), który skapotował podczas lądowania przymusowego spowodowanego brakiem paliwa.

31 marca 1936 r. został przeniesiony do 122 Eskadry Myśliwskiej wyposażonej w samoloty PZL P.7, która wkrótce rozpoczęła przezbrojenie w samoloty PZL P.11c. We wrześniu i październiku 1936 r. odbył kurs szybowcowy w Wojskowym Ośrodku Szybowcowym w Ustjanowej.

19 marca 1937 r. awansował na stopień porucznika.

9 sierpnia miał wypadek na PZL P.11c (nr wojsk. 8.35). Podczas ostrego strzelania do rękawa nad poligonem na Pustyni Błędowskiej ppor. Antoni Ostowicz w P.11c (nr wojsk. 8.148) wskutek nieuwagi doprowadził do kolizji z jego samolotem. Obaj piloci wyszli bez szwanku, a płatowce doznały niewielkich uszkodzeń.

Był dowódcą klucza trzech pilotów (oprócz niego ppor. pil. Antoni Ostowicz i kpr. pil. Jan Kremski) w ogólnopolskich Centralnych Zawodach Myśliwskich rozegranych w Toruniu od 4 do 10 października 1937 r. Klucz ten, reprezentujący III/2 Dywizjon Myśliwski 2 Pułku Lotniczego, zajął pierwsze miejsce. Ponieważ było to trzecie zwycięstwo krakowskiego dywizjonu w tych zawodach, zdobył on na stałe przechodni Puchar Myśliwski im. płk. Jasińskiego ufundowany przez Ministra Spraw Wojskowych.

10 marca 1938 r. Nowak został przeniesiony na stanowisko instruktora wyższego pilotażu w Szkole Pilotażu w Grudziądzu. 3 kwietnia 1939 r. szkołę tę przeniesiono na lotnisko Ułęż koło Dęblina, gdzie Nowak w dalszym ciągu służył w charakterze instruktora.

11 kwietnia 1939 r. ożenił się w Stanisławowie z panną Marią Danutą Ziarkiewicz.

Po niemieckiej napaści na Polskę Nowak został dowódcą sformowanego z instruktorów z Ułęża klucza myśliwskiego mającego za zadanie obrony Dęblina i okolic. W dniach 1–3 września wykonał kilka patroli na samolotach PZL P.7, ale nie stoczył walk. Kilka dni później (prawdopodobnie 10 września) przeleciał na P.7 w okolice Lwowa, gdzie był zmuszony pozostawić samolot z braku paliwa. Z innymi lotnikami ewakuował się samochodem przez Tarnopol w stronę granicy rumuńskiej. Przekroczyli ją 17 września ok. 23:00 w Kutach. W Rumunii przez Radowce (Rădăuţi) i Fokszany (Focşani) dotarł do miasta Tulcza (Tulcea), skąd z innymi oficerami został skierowany do miejsca internowania w Călimăneşti. Na początku listopada 1939 r. przedostał się nielegalnie do Bukaresztu, gdzie w polskiej ambasadzie wyrobiono mu fałszywe dokumenty cywilne. Następnie udał się do portu Balcic (obecnie Bałczik w Bułgarii) nad Morzem Czarnym w oczekiwaniu na ewakuację drogą morską do Francji. Ostatecznie opuścił Rumunię nocą z 18 na 19 grudnia na statku „Patris”, którym odpłynęło ponad 1000 Polaków.

Po kilkudniowym rejsie Polacy zostali wyokrętowani w Bejrucie, gdzie następnie spędzili Boże Narodzenie i pierwsze tygodnie 1940 r. 16 stycznia Nowak znalazł się w grupie Polaków, którzy na francuskim statku „Explorateur Grandidier” odpłynęli do Francji. Do Marsylii przybyli 22 stycznia. Przez następny tydzień przebywał w obozie wojskowym Camp de Carpiagne koło Marsylii, a od 29 stycznia w lotniczej stacji zbornej w Septfonds koło Tuluzy. 11 marca 1940 r. został przeniesiony do stacji zbornej w Le Bourget pod Paryżem.

Od 23 maja 1940 r. miał przydział do polskiego Centrum Wyszkolenia Lotnictwa (CWL) w Lyon-Bron, a od 30 maja do Szkolnej Eskadry Myśliwskiej CWL na lotnisku Mions koło Lyonu. Po upadku Francji, 18 czerwca rozpoczął wraz z innymi lotnikami ewakuację z Francji, 21 czerwca w porcie Saint-Jean-de-Luz zaokrętował się na statek „Arandora Star”, którym 27 czerwca dotarł do Liverpoolu. Od 2 lipca przebywał w Obozie Lotnictwa Polskiego (późniejszej Bazie Sił Powietrznych) w mieście Blackpool, gdzie formalnie wszedł w skład Polskich Sił Powietrznych w Wielkiej Brytanii (powstałych na mocy umowy polsko-brytyjskiej z sierpnia 1940 r.) i dostał numer służbowy P-0721.

4 września 1940 r. dostał przydział do nowo formującego się 306 Dywizjonu Myśliwskiego „Toruńskiego”, wyposażonego w samoloty Hawker Hurricane i bazującego na lotnisku w Ternhill w środkowej Anglii. Po krótkim przeszkoleniu na sprzęt brytyjski na dwumiejscowym samolocie Miles Master, 22 września Nowak po raz pierwszy pilotował myśliwskiego Hurricane'a. 13 listopada 1940 r. piloci dywizjonu stoczyli pierwszą walkę z nieprzyjacielem, a następnego dnia Nowak wykonał pierwszy lot operacyjny w Dywizjonie 306. Przez kilka następnych miesięcy latał na patrole bez spotkania z nieprzyjacielem.

28 lutego 1941 r. miał niegroźny wypadek podczas lądowania w Hurricane I UZ-R (V6948).

W kwietniu 1941 r. z 306 Dywizjonem przebazował się na lotnisko Northolt, gdzie sformowano polskie I Skrzydło Myśliwskie, które początkowo uczestniczyło w działaniach obronnych, ale z nastaniem czerwca 1941 r. rozpoczęło udział w intensywnych lotach ofensywnych nad Francję i Belgię.

Ponieważ Luftwaffe z nalotów dziennych przestawiła się na nocne, w obronie Wielkiej Brytanii również jednostki formalnie określane jako dzienne zaczęto kierować do działań w nocy. Właśnie podczas takich działań, nocą z 10 na 11 maja 1941 r. Nowak jako pierwszy polski pilot myśliwski uzyskał potwierdzone nocne zestrzelenie samolotu niemieckiego – Heinkla 111 nad Londynem.

13 maja został dowódcą eskadry A Dywizjonu 306.

19 maja 1941 r. wystartował na czele Dywizjonu 306 na patrol nad Maidstone, ale podczas lotu musiał zawrócić do bazy z powodu usterki Hurricane'a II UZ-H (Z3154). Akurat w momencie, kiedy dywizjon przegrupowywał się za nowym prowadzącym, został zaatakowany przez Messerschmitty. Niemcy zestrzelili trzy Hurricane'y – jeden pilot zginął, dwaj byli ranni i ratowali się skokiem ze spadochronem. Nowak w swoim samolocie wylądował przymusowo koło Ewhurst, ale nie odniósł cięższych obrażeń.

W końcu czerwca 1941 r. piloci Dywizjonu 306 zaczęli się przeszkalać na samolotach Supermarine Spitfire II. 30 czerwca Nowak po raz pierwszy pilotował taki samolot.

3 lipca 1941 r., podczas operacji „Circus 30”, wykonanej jeszcze na Hurricane'ach II, jego samolot – UZ-J (Z3502) – został uszkodzony ogniem nieprzyjaciela.

Pierwszy lot bojowy na Spitfirze wykonał 17 lipca 1941 r. Niecały tydzień później, 23 lipca został zestrzelony podczas walki powietrznej, w wyniku której oficjalnie zaliczono mu uszkodzenie dwóch Messerschmittów 109. Poparzony, wyskoczył na spadochronie nad kanałem La Manche ze Spitfira IIB UZ-F (P8247). Wyłowiony przez angielski kuter, został odtransportowany do portu Dover, gdzie skierowano go do szpitala. Po kilku dniach przeniesiono go do szpitala w Ely koło Cambridge, a po kilku miesiącach na rekonwalescencję do szpitala RAF w Torquay w Kornwalii.

Na początku października 1941 r. powrócił do Northolt, miejsca stacjonowania swojego macierzystego Dywizjonu 306, który jednak właśnie w tym czasie odszedł na inne lotnisko na odpoczynek od latania bojowego. Przez kilka kolejnych miesięcy Nowak pozostawał w bazie Northolt jako rekonwalescent.

W lutym 1942 r. został przydzielony do 308 Dywizjonu Myśliwskiego „Krakowskiego” na stanowisko naziemnego oficera naprowadzania. Do jego obowiązków należało informowanie drogą radiową pilotów myśliwskich wykonujących zadania bojowe o sytuacji w powietrzu i naprowadzanie ich na samoloty niemieckie. Z końcem marca 1942 r. przeniesiono go na analogiczne stanowisko do 317 Dywizjonu Myśliwskiego „Wileńskiego”, który właśnie przeniósł się do Northolt.

5 czerwca 1942 r. objął zaszczytną funkcję adiutanta Prezydenta RP na uchodźstwie Władysława Raczkiewicza, którą pełnił do połowy sierpnia 1943 r.

Od 15 sierpnia 1943 r. służył na stanowiskach sztabowych w Inspektoracie Sił Powietrznych w Londynie. 2 kwietnia 1944 r. objął funkcję polskiego oficera łącznikowego w dowództwie 9 Grupy RAF (9 Group). Od 25 września 1944 r. był polskim oficerem łącznikowym w dowództwie Obrony Powietrznej Wielkiej Brytanii (Air Defence of Great Britain).

W styczniu 1945 r. ukończył kurs taktyczno-informacyjny w Wyższej Szkole Lotniczej w Weston-super-Mare. 1 marca 1945 r. dostał awans na stopień majora.

Z dniem 28 lutego 1947 r. został przeniesiony do jednostki demobilizacyjnej 5 Polish Resettlement Unit we Framlingham, w celu przygotowania do zwolnienia z wojska i życia w cywilu. Zdemobilizował się 1 marca 1949 r. w polskim stopniu majora i brytyjskim Flight Lieutenanta. Został odznaczony dwukrotnie Krzyżem Walecznych, trzykrotnie Medalem Lotniczym, Polowym Znakiem Pilota (nr 725) oraz Odznaką Honorową za Rany i Kontuzje.

Po zakończeniu wojny dowiedział się o śmierci żony, zgładzonej przez Niemców 24 kwietnia 1942 r. w Stanisławowie za działalność w Armii Krajowej. 28 czerwca 1947 r. ożenił się z Henryką Michną, żołnierką Pomocniczej Lotniczej Służby Kobiet. 18 marca 1948 r. urodziła im się córka Krystyna, a 28 sierpnia 1951 r. druga córka Hanna. Państwo Nowakowie osiedli w mieście Lincoln. Władysław Nowak przez kilka następnych lat pracował w różnych zakładach produkcji spożywczej. 1 listopada 1954 r. rodzina przeprowadziła się do miasta Worksop, gdzie przez następnych 26 lata małżonkowie prowadzili kawiarnię oraz delikatesy.

Major Władysław Nowak zmarł w Sheffield 28 lutego 1982 r. w wieku 74 lat. Został pochowany na cmentarzu przy Retford Road (Retford Road Cemetery) w Worksop.

W 2012 r. ukazał się drukiem jego wojenny pamiętnik pt. „Major Władysław Jan Nowak. Biografia. Pamiętnik”.

Wojtek Matusiak