Józef Lewandowski

Józef Lewandowski urodził się 24 października 1909 r. we wsi Gubiny na Pomorzu, ówcześnie pod zaborem pruskim, w późniejszym powiecie grudziądzkim województwa pomorskiego (obecnie kujawsko-pomorskiego). Jego rodzicami byli Leon i Franciszka z domu Matuszewska. Małżonkowie doczekali się dziewięciorga dzieci, które przyszły na świat na przestrzeni nieomal ćwierćwiecza. Byli to kolejno Bronisław (1892), Helena (1894), Anna (1897), Leokadia (1901), Franciszek (1903), Marianna (1906), Władysław (1908), Józef (1909) i Marta (1916).

Józef w 1924 r. ukończył siedmioklasową szkołę powszechną w Grudziądzu, a w latach 1924–1927 uczył się w trzyletniej Kupieckiej i Rzemieślniczej Szkole Dokształcającej przy ul. Mickiewicza, zdobywając fach ślusarza. Jeszcze jako uczeń pracował w firmie Autowarsztaty Bernard Mroczyński w Grudziądzu. Po ukończeniu szkoły był zatrudniony w tym samym miejscu jako czeladnik-ślusarz, zajmując się naprawami silników samochodowych. W latach 1928–1930 pracował w firmie PPG (PePeGe, Polski Przemysł Gumowy) w Grudziądzu, odpowiadając za kontrolę i naprawę maszyn. Zakład ten był znanym w całej Polsce wytwórcą obuwia (głównie kaloszy i śniegowców), tkanin gumowanych, opon i dętek do rowerów, płaszczy przeciwdeszczowych i gumowych węży.

W wieku 21 lat Lewandowski jako poborowy rozpoczął służbę w Wojsku Polskim i od 24 października 1930 r. do 10 października 1932 r. służył w 4 Pułku Lotniczym w Toruniu, dochodząc do stanowiska pomocnika mechanika. Ukończył tam szkołę podoficerską (od 10 maja 1931 r. do 8 sierpnia 1931 r.) i odszedł do rezerwy w stopniu kaprala.

Po powrocie do cywila krótko pracował w prywatnym przedsiębiorstwie przewozowym jako kierowca (od 1 listopada 1932 r. do 1 kwietnia 1933 r.). Następnie powrócił do wojska jako cywilny pracownik, zatrudniony na umowę. Mieszkał poza koszarami, obowiązywał go ośmiogodzinny czas pracy oraz normalny cywilny ubiór (ze specjalną opaską na rękawie). Początkowo odbył przeszkolenie specjalistyczne (w ramach Centrum Wyszkolenia Technicznego Lotnictwa), po czym był zatrudniony jako pomocnik brygadzisty, a następnie brygadzista, na lotnisku w Grudziądzu, gdzie mieściła się m.in. Lotnicza Szkoła Strzelania i Bombardowania. Od 1935 r. pracował na analogicznym stanowisku w Parku 4 Pułku Lotniczego w Toruniu, gdzie zajmował się tzw. remontami lekkimi samolotów. Również w 1935 r. został awansowany na plutonowego rezerwy, a w sierpniu 1937 r. zdał cywilny egzamin na mistrza ślusarskiego.

Krótko przed napaścią Niemiec na Polskę został oddelegowany do Lubelskiej Wytwórni Samolotów w Lublinie. Podczas mobilizacji w sierpniu 1939 r. nie został powołany do wojska, wyreklamowany jako pracownik przemysłu zbrojeniowego. Nie są znane jego dokładne losy podczas kampanii wrześniowej. Po sowieckiej agresji na Polskę ewakuował się do Rumunii i przebywał m.in. w obozie internowania w miejscowości Calafat. Po ucieczce stamtąd, z pomocą polskich władz wojskowych, wyjechał przez Jugosławię do Grecji, skąd drogą morską na początku stycznia 1940 r. dotarł do Francji (zapewne rejsem SS „Warszawa” z Pireusu do Marsylii, w dniach 29 grudnia 1939 r. – 2 stycznia 1940 r.). Do Wojska Polskiego został wcielony w stacji zbornej Le Bourget w Paryżu. W grupie przedwojennych pracowników polskiego przemysłu lotniczego został skierowany do fabryki samolotów Amiot w Cherbourgu, gdzie przez kilka miesięcy pracował przy montażu płatowców.

16 czerwca 1940 r., z chwilą ogłoszenia rozmów w sprawie zawieszenia broni między Francją a III Rzeszą, opuścił Cherbourg, by ewakuować się na Wyspy Brytyjskie. Przybył tam drogą morską 27 czerwca 1940 r., najprawdopodobniej w transporcie lotników polskich na pokładzie statku „Arandora Star”, po rejsie z Saint-Jean-de-Luz do Liverpoolu. Początkowo przebywał w tymczasowym obozie dla lotników polskich w Gloucester, skąd 5 września 1940 r. przeniesiono go do bazy RAF Hereford, a 12 października 1940 r. do Bazy Sił Powietrznych w Blackpool. W szeregi Polskich Sił Powietrznych został wcielony z numerem ewidencyjnym 792400.

15 października 1940 r. został przydzielony do jednostki zaopatrzenia 46 Maintenance Unit w Lossiemouth w Szkocji. Oddział ten odpowiadał za przechowywanie oraz wprowadzanie modyfikacji do dwusilnikowych bombowców typu Wellington, które następnie trafiały do jednostek bojowych (w tym do wszystkich polskich dywizjonów bombowych: 300, 301, 304 i 305). 8 stycznia 1941 r. Lewandowski otrzymał specjalność mechanika silnikowego (Flight Mechanic Engines; FME).

16 kwietnia 1941 r. został przeniesiony do 317 Dywizjonu Myśliwskiego „Wileńskiego”, do eskadry B. Dla odmiany zetknął się tam z jednosilnikowymi samolotami myśliwskimi: początkowo Hurricane'ami I, a od lipca 1941 r. wersją Mark II tego myśliwca. W październiku 1941 r. dywizjon przezbrojono na Spitfire'y V, które znajdowały się na wyposażeniu jednostki aż do września 1943 r. W okresie służby Lewandowskiego 317 Dywizjon przez długi czas był jednostką walczącą na pierwszej linii powietrznego frontu początkowo jako część II Skrzydła Myśliwskiego w Exeterze (lipiec 1941 r. – marzec 1942 r.), a następnie I Skrzydła Myśliwskiego w Northolt (kwiecień – wrzesień 1942 r.). Od września 1942 r. 317 Dywizjon ponownie był w składzie II Skrzydła Myśliwskiego, tym razem będącego już tyłowym związkiem taktycznym, z dywizjonami bazującymi na różnych lotniskach w północnej Anglii. Lewandowski zajmował się obsługą silników wszystkich wspomnianych samolotów, a 26 sierpnia 1941 r. otrzymał specjalność montera silnikowego (Fitter II Engine; FIIE).

Pomiędzy 9 kwietnia a 22 maja 1943 r. ukończył w Lotniczej Szkole Technicznej w Halton kurs szefów mechaników, po którym powrócił do 317 Dywizjonu. Od 9 do 13 czerwca 1943 r. był oddelegowany do bazy RAF Cranfield, gdzie w owym czasie Spitfire’y 317 Dywizjonu przerabiano do standardu LF.V (w jednostce No. 3501 Servicing Unit). Między 21 listopada a 4 grudnia 1943 r. Lewandowski był odkomenderowany do wytwórni Rolls-Royce.

Na przełomie lat 1943–1944 doszło do wielu zmian reorganizacyjnych dotyczących Lewandowskiego i całego personelu naziemnego 317 Dywizjonu, które odbyły się na fali przygotowań Royal Air Force i Polskich Sił Powietrznych do inwazji we Francji – w szczególności, do konieczności korzystania z lotnisk polowych i częstej ich zmiany. Z personelu naziemnego 317 Dywizjonu sformowano 3110 Eskadrę Techniczną, która 21 września 1943 r. została podporządkowana 306 Dywizjonowi Myśliwskiemu „Toruńskiemu” w Heston, mającemu na wyposażeniu Spitfire’y V. 28 października 1943 r. Lewandowskiego z resztą 3110 Eskadry przeniesiono do 133 Polowego Portu Lotniczego w Heston (jako nienumerowaną jednostkę, wciąż przypisaną do 306 Dywizjonu). W marcu 1944 r. przemianowano ją na 6306 Eskadrę Techniczną.28 kwietnia 1944 r. Lewandowski został przeniesiony do 6315 Eskadry Technicznej, która wspierała 315 Dywizjon Myśliwski „Dębliński”, ale zaledwie dwa tygodnie później (12 maja) powrócił do 6306 Eskadry Technicznej, gdzie z biegiem czasu objął stanowisko szefa sekcji napraw i przeglądów.

W 6306 Eskadrze, przy samolotach 306 Dywizjonu (którymi od kwietnia 1944 r. były Mustangi III) służył aż do rozformowania Polskich Sił Powietrznych, co nastąpiło na początku stycznia 1947 r. Przez ten czas 306 Dywizjon, wraz z dwoma innymi dywizjonami, tworzył 133 Skrzydło Myśliwskie (II Skrzydło Myśliwskie) i uczestniczył m.in. we wsparciu inwazji w Normandii, zwalczaniu latających bomb V1 oraz lotach bojowych nad III Rzeszę. Stacjonował na różnych lotniskach w południowej i południowo-wschodniej Anglii (najdłużej w Andrews Field) oraz Walii. Od sierpnia 1945 r. jego stałą bazą było Coltishall.

W okresie służby w 6306 Eskadrze Lewandowski przeszedł kilka szkoleń specjalistycznych. Od 21 stycznia do 4 lutego 1945 r. był odkomenderowany do firmy D. Napier & Son na kurs obsługi silników Sabre, a w dniach 14–28 lipca 1945 r. przeszedł kurs obsługi silników Merlin w odmianie produkowanej w USA na licencji przez firmę Packard (oznaczenie USAAF: V-1650) w brytyjskiej szkole technicznej 21 School of Technical Training w Burtonwood. W dniach 1–19 października 1945 r. ukończył w firmie BOC Ltd (British Oxygen Company) praktyczny kurs spawania przy użyciu palnika acetylenowo-tlenowego.

Lewandowski zdecydował się pozostać na emigracji i 17 stycznia 1947 r. został przyjęty do Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia. Przygotowując się do życia w cywilu miał przydział do jednostek demobilizacyjnych 3 Polish Resettlement Unit w Dunholme Lodge oraz 5 Polish Resettlement Unit we Framlingham. Przez pewien czas był hospitalizowany w szpitalu RAF w Cosford, a od 9 lipca 1947 r. do 3 września 1948 r. służył w bazie RAF Upper Heyford. Zdecydował się na emigrację do Kanady i z chwilą dotarcia tam, 13 października 1948 r., oficjalnie został zdemobilizowany w polskim stopniu starszego sierżanta i brytyjskim stopniu Sergeanta (wcześniej czasowo miał funkcyjny stopień Acting Flight Sergeanta). Został odznaczony Brązowym Krzyżem Zasługi oraz Medalem Lotniczym, a także brytyjskimi medalami pamiątkowymi (Defence Medal i War Medal 1939–1945) i tzw. szewronem za dobre sprawowanie (Good Conduct Badge). W latach 90. XX wieku, pośmiertnie, otrzymał Krzyż Czynu Bojowego Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie.

Lewandowski opuścił Wielką Brytanię 6 października 1948 r. na pokładzie statku RMS „Empress of Canada”, docierając do Quebec City tydzień później. Osiadł na stałe w Edmonton w prowincji Alberta. W 1951 r. ze wspólnikiem otworzył w Mundare w prowincji Alberta przedstawicielstwo Forda pod nazwą Alta Motors, sprzedając samochody, ciężarówki i traktory. Zaledwie dwa lata później interes upadł, a Lewandowski zatrudnił się jako mechanik w firmie Waterloo Mercury Lincoln Motors, gdzie z biegiem czasu został brygadzistą.

14 maja 1949 r. w Edmonton poślubił Adelę Jekel z domu Tepper, Polkę, wdowę, która wyemigrowała do Kanady także w 1948 r. Małżonkowie mieli jedno dziecko, syna Dennisa, urodzonego w 1959 r. 30 listopada 1964 r. zmienił imię i nazwisko na Joseph Henry Linden.

Starszy sierżant Joseph Linden (Józef Lewandowski) zmarł 30 października 1966 r. w Edmonton, w wieku 57 lat. Spoczął na Cmentarzu Świętego Krzyża (Holy Cross Cemetery) w Edmonton.

Wojciech Zmyślony