Polski Cmentarz Wojenny w Miednoje (Rosja)

Polski Cmentarz Wojenny w Miednoje jest miejscem pochówku ofiar zbrodni katyńskiej, więzionych wcześniej w obozie specjalnym NKWD w Ostaszkowie w Rosji. Mordu tego dokonali w sposób planowy Sowieci. 5 marca 1940 r. Biuro Polityczne Komitetu Centralnego Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików), WKP(b), podjęło decyzję o wymordowaniu polskich jeńców wojennych, zatwierdzając wniosek szefa NKWD Ławrientija Berii. Decyzję zaakceptowali Józef Stalin, Kliment Woroszyłow, Wiaczesław Mołotow, Anastas Mikojan, Michaił Kalinin i Łazar Kaganowicz.

Wiosną 1940 r. jeńców z Ostaszkowa przewożono partiami do Kalinina (obecnie Twer), gdzie nocami mordowano ich w pomieszczeniach więzienia w siedzibie Zarządu Obwodowego NKWD. Ciała ładowano następnie na samochody ciężarowe i wywożono do lasu w pobliżu wsi Miednoje. Tam wrzucano je do przygotowanych wcześniej zbiorowych dołów i zasypywano ziemią. Było to miejsce potajemnych pochówków ofiar sowieckiego aparatu terroru i początkowo nie miało charakteru cmentarza.

Przez kolejne dziesięciolecia władze sowieckie ukrywały zarówno prawdę o losie jeńców z Ostaszkowa, jak i miejsce ich pochówku. Okolice Miednoje, w przeciwieństwie do Katynia, nigdy nie znalazły się podczas II wojny światowej pod okupacją niemiecką i przez cały ten czas pozostawały pod kontrolą sowiecką. Teren, na którym znajdowały się mogiły, stanowił część większego, ogrodzonego obszaru należącego do NKWD, a następnie KGB; w pobliżu znajdowały się należące do tej instytucji dacze i obiekty wypoczynkowe. Dzięki administracyjnemu zamknięciu obszaru miejsce masowych pochówków pozostawało przez około pół wieku niedostępne dla niezależnych badań i nie funkcjonowało jako miejsce pamięci.

Przełom nastąpił dopiero u schyłku istnienia ZSRR. 13 kwietnia 1990 r. władze sowieckie po raz pierwszy oficjalnie przyznały, że zbrodni na polskich jeńcach dokonało NKWD. Prezydent ZSRR Michaił Gorbaczow przekazał wówczas prezydentowi RP Wojciechowi Jaruzelskiemu część dokumentacji dotyczącej losów jeńców z Kozielska, Ostaszkowa i Starobielska. W lipcu 1990 r. władze KGB w Kalininie oficjalnie potwierdziły istnienie grobów polskich jeńców na terenie między wsiami Jamok i Miednoje.

W sierpniu 1991 r. przeprowadzono w Miednoje pierwsze polsko-sowieckie badania ekshumacyjne. Po rozpadzie ZSRR proces ujawniania dokumentów był kontynuowany. 14 października 1992 r., na polecenie prezydenta Rosji Borysa Jelcyna, przekazano prezydentowi Lechowi Wałęsie kopie dokumentów z tzw. pakietu specjalnego nr 1, zawierającego najważniejsze materiały dotyczące decyzji o dokonaniu zbrodni katyńskiej i jej wykonania. Badania i ekshukacje kontynuowano w latach 1994–1995. W ich wyniku zlokalizowano 25 zbiorowych mogił, w których spoczywają szczątki ponad 6300 obywateli polskich, funkcjonariuszy różnych formacji i służb państwowych, przede wszystkim: Policji Państwowej, Policji Województwa Śląskiego, Straży Granicznej, Straży Więziennej, a także żołnierzy Korpusu Ochrony Pogranicza. Odnalezione szczątki, elementy umundurowania, dokumenty i przedmioty osobiste potwierdziły, że były to ofiary wywiezione z obozu w Ostaszkowie.

Dzięki temu możliwe stało się trwałe upamiętnienie ofiar oraz urządzenie w miejscu ich pochówku właściwej nekropolii. 25 marca 1995 r. strony polska i rosyjska podpisały dokument dotyczący budowy Polskich Cmentarzy Wojennych w Katyniu i Miednoje. 11 czerwca 1995 r. w Miednoje uroczyście wmurowano akt erekcyjny oraz kamień węgielny. Prace budowlane rozpoczęły się wiosną 1999 r., a 2 września 2000 r. Polski Cmentarz Wojenny w Miednoje został uroczyście otwarty i poświęcony.

Wykazy ofiar zbrodni katyńskiej sporządzono na podstawie zachowanej dokumentacji, w szczególności dokumentów ewidencyjnych i transportowych NKWD, a także wyników ekshumacji (jednak nie w każdym przypadku możliwe było potwierdzenie tożsamości ofiary na podstawie odnalezionych szczątków).

Wojciech Zmyślony