Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu (Rosja)

Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu jest miejscem pochówku ofiar zbrodni, więzionych wcześniej w obozie specjalnym NKWD w Kozielsku w Rosji. Mordu tego dokonali w sposób planowy Sowieci. 5 marca 1940 r. Biuro Polityczne Komitetu Centralnego Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików), WKP(b), podjęło decyzję o wymordowaniu polskich jeńców wojennych, zatwierdzając wniosek szefa NKWD Ławrientija Berii. Decyzję zaakceptowali Józef Stalin, Kliment Woroszyłow, Wiaczesław Mołotow, Anastas Mikojan, Michaił Kalinin i Łazar Kaganowicz.

Wiosną 1940 r. jeńców z Kozielska przewożono partiami do Lasu Katyńskiego pod Smoleńskiem. Rozstrzelano ich w rejonie willi wypoczynkowej NKWD oraz bezpośrednio nad przygotowanymi wcześniej dołami śmierci. Ciała zamordowanych składano tam w zbiorowych mogiłach i przysypywano ziemią. Było to miejsce potajemnych pochówków ofiar sowieckiego aparatu terroru i początkowo nie miało charakteru cmentarza.

W przeciwieństwie do miejsc pochówku jeńców ze Starobielska i Ostaszkowa, masowe groby w Katyniu zostały ujawnione jeszcze podczas II wojny światowej. W kwietniu 1943 r., gdy okolice Smoleńska znajdowały się pod okupacją niemiecką, odkryto zbiorowe mogiły polskich oficerów. Prace ekshumacyjne prowadziły m.in. Międzynarodowa Komisja Lekarska oraz Polski Czerwony Krzyż. Według sprawozdania PCK wydobyto szczątki 4243 osób, które po zakończeniu badań złożono w sześciu dużych mogiłach. W indywidualnych grobach pochowano jedynie dwóch generałów (Bronisława Bohaterewicza i Mieczysława Smorawińskiego). Powstało w ten sposób pierwsze, prowizoryczne miejsce upamiętnienia, określane później jako tzw. cmentarz PCK.

Po ponownym zajęciu tych terenów przez Armię Czerwoną jesienią 1943 r. władze sowieckie przystąpiły do zacierania odpowiedzialności NKWD za zbrodnię. Teren został zabezpieczony przez sowiecki aparat bezpieczeństwa, manipulowano zeznaniami świadków i przygotowywano fałszywe dowody mające obciążyć Niemców. W styczniu 1944 r. powołana przez władze ZSRR tzw. komisja Burdenki ogłosiła, że polscy oficerowie zostali zamordowani przez Niemców w 1941 r. W kolejnych latach w Lesie Katyńskim prowadzono prace ziemne przy użyciu ciężkiego sprzętu; część mogił została naruszona lub zniszczona, teren ponownie zalesiano i przez długi czas pozostawał on praktycznie odizolowany. Fałszywa wersja o niemieckim sprawstwie była oficjalnym stanowiskiem ZSRR przez następne dziesięciolecia.

Przełom nastąpił dopiero u schyłku istnienia ZSRR. 13 kwietnia 1990 r. władze sowieckie po raz pierwszy oficjalnie przyznały, że zbrodni na polskich jeńcach dokonało NKWD. Tego samego dnia prezydent ZSRR Michaił Gorbaczow przekazał prezydentowi RP Wojciechowi Jaruzelskiemu część dokumentacji dotyczącej losów jeńców z Kozielska, Ostaszkowa i Starobielska. Po rozpadzie ZSRR proces ujawniania dokumentów był kontynuowany. 14 października 1992 r., na polecenie prezydenta Rosji Borysa Jelcyna, przekazano prezydentowi Lechowi Wałęsie kopie dokumentów z tzw. pakietu specjalnego nr 1, zawierającego najważniejsze materiały dotyczące decyzji o dokonaniu zbrodni katyńskiej i jej wykonania.

W 1994 r. porozumienia polsko-rosyjskie stworzyły podstawy prawne do budowy polskich cmentarzy wojennych w Rosji. W latach 1994–1995 polska ekipa badawcza przeprowadziła w Katyniu prace sondażowe i ekshumacyjne. Pozwoliły one ustalić położenie pierwotnych masowych grobów, odnaleźć szczątki, fragmenty umundurowania i przedmioty osobiste pomordowanych. 25 marca 1995 r. strony polska i rosyjska podpisały dokument dotyczący budowy nekropolii w Katyniu i Miednoje. 4 czerwca 1995 r. prezydent Lech Wałęsa wmurował w Katyniu akt erekcyjny oraz kamień węgielny, a Polski Cmentarz Wojenny został tam uroczyście otwarty i poświęcony 28 lipca 2000 r.

Wykazy ofiar zbrodni katyńskiej sporządzono na podstawie zachowanej dokumentacji, w szczególności dokumentów ewidencyjnych i transportowych NKWD, a także wyników ekshumacji (jednak nie w każdym przypadku możliwe było potwierdzenie tożsamości ofiary na podstawie odnalezionych szczątków).

Wojciech Zmyślony