Cmentarz Ofiar Totalitaryzmu w Charkowie (Ukraina)

Cmentarz Ofiar Totalitaryzmu w Charkowie jest miejscem pochówku ofiar zbrodni katyńskiej, więzionych wcześniej w obozie specjalnym NKWD w Starobielsku we wschodniej Ukrainie. Mordu tego dokonali w sposób planowy Sowieci. 5 marca 1940 r. Biuro Polityczne Komitetu Centralnego Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików), WKP(b), podjęło decyzję o wymordowaniu polskich jeńców wojennych, zatwierdzając wniosek szefa NKWD Ławrientija Berii. Decyzję zaakceptowali Józef Stalin, Kliment Woroszyłow, Wiaczesław Mołotow, Anastas Mikojan, Michaił Kalinin i Łazar Kaganowicz.

Wiosną 1940 r. jeńców ze Starobielska przewieziono do Charkowa, gdzie zostali zamordowani, głównie w siedzibie Zarządu Obwodowego NKWD. Ich ciała wywożono następnie ciężarówkami do lasu w pobliżu Piatichatek (na północnych przedmieściach Charkowa) i grzebano w bezimiennych, zbiorowych mogiłach. Było to już wcześniej miejsce potajemnych pochówków ofiar sowieckiego aparatu terroru i początkowo nie miało charakteru cmentarza.

Przez kolejne dziesięciolecia władze sowieckie ukrywały zarówno prawdę o zbrodni katyńskiej, jak i rzeczywiste miejsca pochówku jej ofiar. W Piatichatkach podejmowano również działania mające na celu zatarcie materialnych śladów zbrodni. W 1969 r., po przypadkowym odnalezieniu w lesie przez miejscowe dzieci ludzkich kości i przedmiotów należących do zamordowanych, KGB podjęło decyzję o niszczeniu szczątków ludzkich przy użyciu środków chemicznych oraz o dalszym zamknięciu i zabezpieczeniu terenu. Na przełomie lat 70. i 80. XX wieku na części tego obszaru wybudowano ośrodek przeznaczony dla funkcjonariuszy KGB.

Przełom nastąpił dopiero u schyłku istnienia ZSRR. 13 kwietnia 1990 r. władze sowieckie po raz pierwszy oficjalnie przyznały, że zbrodni na polskich jeńcach dokonało NKWD. Tego samego dnia prezydent ZSRR Michaił Gorbaczow przekazał prezydentowi RP Wojciechowi Jaruzelskiemu część dokumentacji dotyczącej losów jeńców z Kozielska, Ostaszkowa i Starobielska. W czerwcu 1990 r. KGB potwierdziło, że miejscem pochówku jeńców ze Starobielska były Piatichatki pod Charkowem. W 1991 r. rozpoczęto tam polsko-sowieckie prace ekshumacyjne, które potwierdziły obecność masowych grobów polskich oficerów.

Po rozpadzie ZSRR proces ujawniania dokumentów był kontynuowany. 14 października 1992 r., na polecenie prezydenta Rosji Borysa Jelcyna, przekazano prezydentowi RP Lechowi Wałęsie kopie dokumentów z tzw. pakietu specjalnego nr 1, zawierającego najważniejsze materiały dotyczące decyzji o dokonaniu zbrodni katyńskiej i jej wykonania.

Dopiero w nowych realiach politycznych możliwe stało się trwałe upamiętnienie ofiar oraz urządzenie w miejscach masowych pochówków właściwych nekropolii. W Charkowie przygotowania do utworzenia cmentarza prowadzono w latach 90. XX wieku. 27 czerwca 1998 r. wmurowano akt erekcyjny i kamień węgielny pod budowę Cmentarza Ofiar Totalitaryzmu w Charkowie. Nekropolię uroczyście otwarto 17 czerwca 2000 r. Upamiętnia miejsca pochówku polskich ofiar zbrodni katyńskiej oraz ofiar sowieckiego terroru z lat 1937–1938.

Wykazy ofiar sporządzono na podstawie zachowanej dokumentacji, w szczególności dokumentów ewidencyjnych i transportowych NKWD, a także wyników ekshumacji (jednak nie w każdym przypadku możliwe było potwierdzenie tożsamości ofiary na podstawie odnalezionych szczątków).

Wojciech Zmyślony