Wydane drukiem wspomnienia i dzienniki polskich lotników

Nieczęsto w parze idą wybitne zasługi wojenne i późniejsza chęć sięgnięcia po pióro i opisania swoich przeżyć. Wśród polskich asów myśliwskich opublikowane wspomnienia spisali jedynie Stanisław Skalski, Witold Urbanowicz, Jan Zumbach, Jan Falkowski, Wacław Król oraz Michał Cwynar. Mirosław Ferić pozostawił po sobie wojenny pamiętnik, cytowany w wielu publikacjach. W 2010 r. dołączył do nich – niestety, pośmiertnie – Jakub Bargiełowski. Zatytułowaną „Mustangiem w polu ognia” książkę wydało warszawskie Stowarzyszenie Lotników Polskich.

Autor opisał szczegółowo swoją historię od wczesnego dzieciństwa aż po zakończenie wojny. Jego losy odbiegają od „standardu”: we wrześniu 1939 r. jako uczeń Szkoły Podoficerów Lotnictwa dla Małoletnich trafił do niewoli sowieckiej, gdzie niewolniczo pracował aż do lata 1941 r. Po „amnestii”, w 1942 r. dostał się do Wielkiej Brytanii, gdzie szkolił się m.in. w 25 Szkole Pilotażu Początkowego, 16 Szkole Pilotażu Podstawowego i Polskiej Szkole Myśliwskiej. Pierwszy lot bojowy wykonał dopiero w 1944 r. w składzie 315 Dywizjonu Myśliwskiego „Dęblińskiego”. W ciągu niecałych sześciu miesięcy zaliczono mu zestrzelenie 5, a uszkodzenie 3 nieprzyjacielskich samolotów. Brał udział w najbardziej spektakularnych akcjach swojej jednostki, jak bitwa nad Beauvais 18 sierpnia 1944 r. czy słynny lot 7 grudnia 1944 r. nad Norwegię.

Wiele fragmentów wspomnień – co podkreślono nawet w słowie wstępnym – można ocenić jako „intrygujące”, a nawet „kontrowersyjne” (jak rachunek przeprowadzony przez Bargiełowskiego jeśli chodzi o ilość własnych zestrzeleń, opis przekroczenia przezeń bariery dźwięku na Mustangu czy innych zjawisk, które śmiało można nazwać paranormalnymi). Nie zmienia to faktu, że każdy szanujący się sympatyk biało-czerwonej szachownicy ze wspomnieniami najmłodszego polskiego asa powinien się zapoznać. Bargiełowski był postacią zbyt wybitną, by go nie wysłuchać.

Niestety, dość słabe jest opracowanie wydawnicze książki. Nie chodzi tylko o jakikolwiek brak przypisów i komentarza historycznego, z którego zrezygnowano „dając Czytelnikowi szansę samodzielnego odniesienia się do zawartych w tekście stwierdzeń”, ale nawet o kwestie tak elementarne jak korekta tekstu. W różnych miejscach (poza tekstem głównym) ni stąd, ni zowąd wśród polskiego tekstu pojawiają się dłuższe lub krótsze frazy w języku angielskim. Taki brak staranności nie uprzyjemnia bynajmniej lektury. Jakość druku bardzo licznych reprodukcji zdjęć i dokumentów (ponad 100) pozostawia wiele do życzenia i również jest zdecydowanie poniżej rozsądnego minimum.

 

• Bargiełowski J., Mustangiem w polu ognia. Wspomnienia pilota myśliwca, Stowarzyszenie Lotników Polskich, Warszawa 2010

Wojciech Zmyślony

Władysław Cehak był absolwentem XIII promocji Szkoły Podchorążych Lotnictwa w Dęblinie. W czasie kampanii wrześniowej latał bojowo w doraźnie sformowanej Rezerwowej Eskadrze Rozpoznawczej na PZL.23 Karasiach.

W swojej wspomnieniowej książce występuje pod postacią alter ego – Andrzeja Krasickiego. Opowieści o lotnictwie nie ma wiele: książka zaczyna się opisem walki, w której został zestrzelony przez niemieckie myśliwce. Dalszą część stanowi obszerna, drobiazgowa i brutalna relacja: najpierw o polskim szpitalu wojennym i pobycie w sowieckiej niewoli (też w szpitalu), z której zdołał uciec. Po nabraniu sił podjął próbę wydostania się z okupowanej Polski i przedostania się na Zachód, jednak przy próbie przejścia przez zieloną granicę został schwytany, a następnie skazany na łagier w głębi ZSRR. Spędził tam całą wojnę, ponieważ jako urodzony w Budapeszcie został wzięty za Węgra i nie skorzystał z tzw. amnestii w 1941 r. do armii Andersa ani w 1943 r. do armii Berlinga. Został zwolniony w lipcu 1945 r.

Jakkolwiek czytelnik nie znajdzie tu wielu informacji o lotnictwie, jest to poruszająca relacja o cenie, jaką musieli zapłacić ci, którym nie udało się dostać do Polskich Sił Powietrznych na Zachodzie.

 

• Cehak W., Bez retuszu. Więzień czerwonego terroru, Rebis, Poznań 2012

Wojciech Zmyślony

Bardzo ciekawy i dobrze opracowany dziennik oficera obserwatora, później pilota i instruktora nawigacji. Autor prowadził go od marca 1940 r. do września 1942 r., ale czasowo obejmuje on okres od września 1939 r., który został opisany kilka miesięcy później. Opisuje udział autora w wojnie w składzie 26 Eskadry Obserwacyjnej, ewakuację do Francji i Wielkiej Brytanii, szkolenie nawigacyjne i bombardierskie, a wreszcie udział w nalotach na III Rzeszę w składzie 300 Dywizjonu Bombowego.

W dzienniku autor poruszył szeroki wachlarz spraw: od prywatnych drobnostek, przez kwestie dotyczące wielkiej polityki, aż po tematy czysto wojskowe. Szczęśliwie, wiele miejsca Chełstowski poświęcił dokładnym opisom lotów bojowych na Wellingtonach, których wykonał łącznie aż 34. Odnotowywał godziny, kursy, wagomiar zrzuconych bomb i wiele innych danych, przybliżających czytelnikowi codzienną pracę operacyjną 300 Dywizjonu.

Wiele miejsca w książce zajmują reprodukcje stron rękopisu dziennika, wycinków z gazet z epoki, zdjęć (samolotów, portretów lotników, ujęć sytuacyjnych), a także dokumentów, wśród których są m.in. legitymacje i dyplomy do odznaczeń oraz akta dotyczące przebiegu służby. Wiele z nich jest opatrzona oryginalnymi opisami sporządzonymi przez Chełstowskiego.

Oddzielne załączniki stanowią relacja autora dotycząca działań bojowych 26 Eskadry Obserwacyjnej w kampanii wrześniowej (ze zbiorów Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie) oraz zreprodukowana w kolorze, na kredowym papierze, książka lotów z Wielkiej Brytanii.

Cennym uzupełnieniem są także dokładny życiorys Aleksandra Chełstowskiego (napisany przez Jerzego Kirszaka z IPN) oraz zakończenie, w którym powojenne losy autora opisał jego bratanek Piotr Chełstowski.

 

• Chełstowski A., Garść wspomnień z życia żołnierza – włóczęgi, Instytut Pamięci Narodowej, Wrocław 2010

Wojciech Zmyślony

Wspomnienia Tadeusza Chudzikiewicza (który po wojnie zmienił personalia na Ted Chad) zostały spisane na początku lat 90. XX wieku przez Lecha Z. Niekrasza. Jest to barwna historia Polaka urodzonego w Tarnowie, ale wychowanego w obcym środowisku w Prowansji, we Francji. W czasie II wojny światowej, nie znając języka polskiego, uciekł przez Gibraltar na Wyspy Brytyjskie, gdzie wstąpił do Polskich Sił Powietrznych. Wyszkolił się na strzelca-radiotelegrafistę i operatora radaru, dzięki czemu w ostatnich miesiącach wojny latał bojowo w 304 Dywizjonie, w Lotnictwie Obrony Wybrzeża RAF (Coastal Command).

Większą część wspomnień stanowi historia edukacji oraz pracy zawodowej autora: we Francji (gdzie m.in. praktykował jako kucharz), w Wielkiej Brytanii (gdzie imał się różnych zajęć, zaczynając od pracy fizycznej, by z czasem awansować do zarezerwowanej zwykle dla Brytyjczyków grupy zawodowej ubezpieczycieli żeglugi morskiej), w Grecji (gdzie także pracował w tej branży). Bardzo ciekawe są jego obserwacje na temat tych krajów, a także opisy lat przedwojennych spędzonych we Francji oraz powojennych w Wielkiej Brytanii. Niestety okres najciekawszy dla zainteresowanych polskimi skrzydłami został potraktowany dość oglądnie. Jednak i z tych kilkunastu stron wyłowić można wiele smaczków, jak np. opisy długich przesłuchań nowo przybyłego na Wyspy Brytyjskie ochotnika przez brytyjski kontrwywiad w ośrodku zwanym Patriotic School, ewakuacji z Francji do Gibraltaru, służby w Polskim Korpusie Przysposobienia i Rozmieszczenia czy wreszcie powojennej służby w ramach kontraktu w lotnictwie wojskowym Pakistanu.

Książkę czyta się doskonale, czego dowodem jest, że nawet obszerne opisy pracy biurowej (tytułowego maklera) nie są ani trochę nudne. Plusem jest inteligentny i wysublimowany humor skryty w komentarzach autora na temat otaczającej go rzeczywistości.

 

• Chad T., Makler z Pireusu, Wydawnictwo „Marpress”, Gdańsk 1993

Wojciech Zmyślony

Na potrzeby recenzji wyjątkowo zacząć należy od krótkiego streszczenia życiorysu autora. Dzięki dostępnym dokumentom ze zbiorów Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie udało mi się dowiedzieć sporo na temat Czesława Ciotuszyńskiego, w głównej mierze za sprawą jego własnych zeznań, złożonych w 1941 r. z chwilą wstąpienia do Armii Polskiej w ZSRR. Urodził się w 1918 r. w Inowrocławiu. Przed wojną ukończył sześć klas szkoły powszechnej oraz kurs handlowy i pracował jako kupiec. Przed wojną został powołany do Wojska Polskiego i we wrześniu 1939 r. służył jako szeregowiec w 61 Pułku Piechoty z Bydgoszczy, biorąc udział w walkach przeciwko Niemcom na Pomorzu. Po rozbiciu swojego oddziału wrócił do domu i był świadkiem tzw. krwawej niedzieli w Bydgoszczy. Należał do organizacji konspiracyjnej działającej na terenie Bydgoszczy, wcielonej do III Rzeszy. W 1940 r. usiłował przedostać się do Wojska Polskiego na Zachodzie. Udało mu się przedostać na tereny okupowane przez Sowietów, ale 3 maja 1940 r. został schwytany podczas próby przejścia przez zieloną granicę na Węgry. Siedział w więzieniach we Lwowie i Charkowie. Po ciężkim śledztwie i procesie, zakończonym 25-letnim wyrokiem skazującym, trafił do łagru koło miasteczka Iwdel na Syberii. Pod koniec sierpnia 1941 r. został zwolniony do Armii Polskiej w ZSRR. Trafił do Stacji Zbornej Lotników i Marynarzy w Kołtubance, z którą został ewakuowany na południe ZSRR, a następnie do Iranu. Drogą morską z Iraku przez Indie i Afrykę Południową został przetransportowany do Wielkiej Brytanii, dokąd dotarł w lipcu 1942 r. Tam wyszkolił się jako elektryk samolotowy i został przydzielony do jednego z dywizjonów bojowych, być może 308 Dywizjonu. Został zdemobilizowany w stopniu szeregowca przed rozformowaniem Polskich Sił Powietrznych.

Z lektury książki dowiadujemy się jednak, że Ciotuszyński przed wojną zdał maturę, a następnie jako absolwent Politechniki Warszawskiej uzyskał tytuł inżyniera elektryka. Służba w ramach przysposobienia wojskowego miała mu dać tytuł podchorążego pilota, a na skutek mobilizacji został pilotem wojskowym i otrzymał przydział do dywizjonu towarzyszącego w Bydgoszczy. Z powodu sabotażu nie zdołał wziąć udziału w lotach bojowych i trafił do Bydgoszczy. W czasie tzw. krwawej niedzieli uczestniczył w walkach z Niemcami. Potem był członkiem Armii Krajowej i uczestniczył w wykonywaniu wyroków śmierci na Niemcach, m.in. funkcjonariuszach Gestapo. Dla podziemia wykonywał zadania w części Polski okupowanej przez Sowietów. Przy próbie przekroczenia granicy, gdy przeprowadzał grupę oficerów na Węgry, trafił do łagru i w ramach amnestii został zwolniony do Armii Polskiej w ZSRR. Po opuszczeniu Sowietów w grupie lotników i marynarzy przeszedł szkolenie na Hurricane'ach i Spitfire'ach w Bombaju w Indiach. Bojowo zaczął latać w Afryce Południowej, uczestnicząc w zwalczaniu japońskich i niemieckich okrętów podwodnych działających z Madagaskaru. Podczas rejsu z Afryki Południowej do Wielkiej Brytanii jego statek został zatopiony, a on sam cudem uniknął śmierci przez utopienie, rozszarpanie przez rekiny i... z rąk Chińczyków z maczetami. Po przybyciu do Wielkiej Brytanii został pilotem myśliwskim 303 Dywizjonu, a także „brytyjskiego 304 Dywizjonu”. Odniósł szereg zwycięstw powietrznych jako pilot Spitfire'ów podczas eskort amerykańskich bombowców nad Niemcy. Z powodu ran odniesionych w locie bojowym zdemobilizował się jeszcze podczas wojny (operacyjnie usunięto mu nerkę i fragment płuca). Dosłużył się stopnia podporucznika...

Istnieją więc dwa wzajemnie wykluczające się życiorysy Czesława Ciotuszyńskiego: prawdziwy i literacki. Z powodu gigantycznych rozbieżności między wiarygodnymi dokumentami a historią opowiedzianą w książce w ogóle nie da się jej uznać za wspomnienia; o służbie autora w lotnictwie nie pada bodaj ani jedno słowo prawdy. Jest to więc raczej powieść przygodowa oparta na autobiograficznych wątkach, przy czym powieść bardzo słaba i naiwna. Naiwna, bo również fragmentami trudnymi do zweryfikowania są opowieści dziwnej treści. Na kartach książki Ciotuszyński dosłownie co chwilę cudem unika śmierci na przemian ze strony Niemców, Sowietów, dzikich zwierząt czy zjawisk przyrodniczych. Ma płomienne romanse z kobietami z wyższych sfer i liczne okazje, by stać się bogaczem do końca życia, z których jednak nie korzysta. Po wojnie zostaje twórcą projektu statków kosmicznych, które ocalą ludzkość przez zestrzeliwanie laserami broni atomowej i wystrzeliwanie w stronę Słońca odpadów radioaktywnych. Jest dzielny, inteligentny, przebiegły i ma niewyobrażalnie dużo szczęścia. „Aż trudno uwierzyć, że tyle dramatycznych i ciekawych zdarzeń przypadło w udziale jednemu człowiekowi” – jak napisano na tylnej stronie okładki...

Prawdziwa historia więźnia łagrów i elektryka 308 Dywizjonu byłaby również niezmiernie ciekawą i wartościową lekturą. Wielka szkoda, że autor nie zdecydował się jej opowiedzieć...

Książkę tę przeczytałem i opisałem jedynie po to, by Czytelnicy strony nie musieli tracić swojego czasu.

 

• Tuszyński C., Moc przeznaczenia, Bellona, Warszawa 2010

Wojciech Zmyślony

Jerzy Henryk Dąbrowski miał 13 lat kiedy wybuchła II wojna światowa. Wraz z ojcem i bratem znalazł się we wrześniu 1939 r. na kresach wschodnich II Rzeczpospolitej, skąd wkrótce zostali wywiezieni na Syberię. Pół wieku później Jerzy spisał swoje wspomnienia. Angielskojęzyczna książka wydana w 2023 r. – pięć lat po śmierci autora – łączy je z komentarzami jego córki, Lindy Gallagher, mającymi w założeniu objaśnić słabiej zorientowanym historyczne i polityczne tło losów młodego Jurka, jego starszego brata Stanisława (Stacha) i ich ojca Michała. Wspomnienia Jerzego Dąbrowskiego zaczynają się krótkim opisem jego beztroskiego dzieciństwa w wolnej Polsce. Ponad połowę objętości książki zajmują wspomnienia z zesłania na Syberii, a potem trudnej drogi do formujących się w ZSRR pod dowództwem gen. Władysława Andersa polskich wojsk. Kolejna część wspomnień dotyczy służby małoletniego junaka w Polskich Siłach Powietrznych – najpierw na Bliskim Wschodzie, a następnie na Wyspach Brytyjskich. Końcowa część książki to wspomnienia z powojennego życia w Wielkiej Brytanii, gdzie Jerzy Dąbrowski ukończył studia i jako dyplomowany architekt pracował przy wielu ciekawych projektach.

 

• Dąbrowski J.H., Gallagher L., Log Rafts to Freedom. One Teenager’s Extraordinary Journey of Survival from Poland to England via Exile in Siberia, b.w., b.m.w 2023

Wojtek Matusiak

Autor książki urodził się w Milwaukwee w Stanach Zjednoczonych, przez pewien czas mieszkał w Polsce i krótko przed wybuchem II wojny światowej wyjechał z powrotem za ocean. W 1941 r. zgłosił się do Wojska Polskiego podczas werbunku prowadzonego w Ameryce Północnej wśród tamtejszej Polonii. Wyszkolił się na bombardiera i wykonał zaledwie dwa loty bojowe w 300 Dywizjonie. Podczas drugiego zadania zszedł ze stanowiska bojowego i odmówił wykonywania swoich obowiązków. Załoga zawróciła do bazy, a Dziulikowski został karnie usunięty z personelu latającego polskiego lotnictwa i przeniesiony do USAAF (czego się niecierpliwie domagał, m.in. poprzez wspomnianą odmowę czynnego udziału w walce). Tyle fakty.

Krótko po zakończeniu II wojny światowej ukazała się w Milwaukee jego książka, która stanowi nietypową formę literacką. Są to wspomnienia wymieszane z reportażem, fakt z fikcją. Akcja „Milwaukee” rozgrywa się w tym właśnie mieście w pierwszych latach II wojny światowej. Głównym bohaterem książki jest Wiesław Król, alter ego Dziulikowskiego, dziennikarz, ochotnik z Polonii i lotnik Polskich Sił Powietrznych. Na wstępie znajduje się zapewnienie w stylu „wszelkie podobieństwo do prawdziwych postaci i zdarzeń jest przypadkowe”, co oczywiście jedynie upewnia czytelnika, że jest wprost przeciwnie. Główną tematykę książki stanowi szeroko rozumiany obraz Polonii i refleksje autora na jej temat. Wątków lotniczych jest bardzo, bardzo mało i niewiele wnoszą do wiedzy o Polskich Siłach Powietrznych.

 

• Dziulikowski H., Milwaukee. Poznańskie Miasto, Book-Druk, Chicago 1946

Wojciech Zmyślony

Angielskojęzyczne wspomnienia Jana Gerstela ukazały się w 1960 r. w Australii, przez co stanową jedną z najtrudniej dostępnych książek w swojej kategorii.

Autor był oficerem piechoty Wojska Polskiego, który w 1939 r. przeszedł kurs obserwatorów lotniczych i krótko przed wybuchem wojny trafił do 13 Eskadry Obserwacyjnej. Przeszedł z nią szlak kampanii wrześniowej. Niedużo latał, ale miał ciekawe przeżycia, wykonując motocyklowe rozpoznania i dowodząc rzutem kołowym swojej jednostki. Przez długi czas wymykał się zagrożeniom ze strony Wehrmachtu, potem Armii Czerwonej, a wreszcie ukraińskich band atakujących Wojsko Polskie we wschodnich województwach. Ostatecznie został schwytany przez Wehrmacht, jednak udało mu się zbiec z niewoli. Uciekł z twierdzy w Srebrnej Górze (Silberberg) na Dolnym Śląsku, gdzie mieścił się specjalny obóz jeniecki Oflag VIIIB, i wraz z dwoma kolegami wyłącznie pieszo (!) przemaszerował przez Czechy i Słowację na Węgry. Stamtąd, już pociągiem, wyjechał na Bliski Wschód. Został wcielony na krótko do Brygady Strzelców Karpackich na Bliskim Wschodzie, a następnie wysłany w grupie lotników do Wielkiej Brytanii. Temat jego ucieczki jest znany skądinąd i obecny w literaturze historycznej, choć prawie nikt nie zdaje sobie sprawy, że Gerstel sam drobiazgowo ją opisał.

W Polskich Siłach Powietrznych Gerstel latał jako nawigator w 300 Dywizjonie i brał udział w nalotach na Niemcy i kraje okupowanej Europy. W 1942 r. podczas dziennego (!) nalotu na Essen został zestrzelony i ponownie trafił do niewoli, gdzie pozostał do końca wojny (w słynnym Stalagu Luft 3). Część poświęcona samemu lataniu nie jest obszerna, ale bardzo ciekawa: autor opisał obszernie atmosferę panującą w Blackpool, szkolenie nawigacyjne i bombardierskie w Walii, swoich kolegów z załogi, swoje obowiązki jako członka załogi Wellingtona itd.

Wspomnienia czyta się przyjemnie, okraszone są sporą ilością specyficznego humoru autora, komentującego w wielu miejscach otaczającą go rzeczywistość bez gryzienia się w język. Książka powstała niedługo po wojnie, w oparciu o zachowane notatki z lat 1939–1945, więc opisywane zdarzenia wciąż były dość wyraźne w pamięci autora. Z uwagi na miejsce i czas wydania nie zostały objęte także jakąkolwiek cenzurą. Książka zilustrowana jest kilkoma fotografiami i rysunkami ze zbiorów autora.

 

• Gerstel J., The War For You Is Over, Adventure Publishing Co., Chatswood 1960

Wojciech Zmyślony

Wspomnienia Stanisława Józefiaka to w zasadzie grubsza broszurka, licząca zaledwie 62 strony. Wydana została w małym nakładzie 200 sztuk, zapewne z myślą o kręgu rodzinnym autora. Porządny kredowy papier nie rekompensuje niestety sporych niedociągnięć redakcyjnych (w oczy kłuje zwłaszcza nagminne zniekształcanie obcych nazw geograficznych). W książce zamieszczono 15 ilustracji (zdjęć, map i rysunków), w tym portret autora z okresu służby w Polskich Siłach Powietrznych.

Wspomnienia, choć niezbyt obszerne, są bardzo ciekawe. Autor opisał w nich całe swoje życie, od dzieciństwa, przez naukę w Szkole Podoficerów Lotnictwa dla Małoletnich, ewakuację na Zachód i służbę w Wielkiej Brytanii. Józefiak był początkowo strzelcem-radiotelegrafistą w 304 Dywizjonie, w którym przeżył zestrzelenie i skok ze spadochronem z Wellingtona (w czasach Bomber Command), a następnie pełną turę lotów bojowych na zwalczanie U-Bootów (w Coastal Command). Za zasługi bojowe odznaczony został m.in. Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari. Następnie wyszkolił się w pilotażu i krótko po zakończeniu wojny trafił do 317 Dywizjonu w okupowanych Niemczech. Osiadł w Wielkiej Brytanii i pracował dla CIA (wykonując m.in. loty specjalne za żelazną kurtynę). Wielka szkoda, że o tym bardzo ciekawym aspekcie napisał niedużo i ogólnikowo. Pozostałą część książki stanowi opis lat powojennych, pracy społecznej na Wyspach Brytyjskich i wizyt w Polsce.

 

• Józefiak S., Bóg, Honor i Ojczyzna, b.w., b.m.w. 1996

Wojciech Zmyślony

Autor książki prawie całe zawodowe życie spędził jako lotnik. Karierę rozpoczął w Szkole Podchorążych Lotnictwa, jako kursant niedoszłej XIV promocji. Został wyszkolony na pilota myśliwskiego, ale nie walczył we wrześniu 1939 r. Po przedostaniu się na Zachód, do końca wojny (w latach 1941–1945) latał bojowo w jednostkach myśliwskich: 605 Dywizjonie RAF oraz polskich Dywizjonach 315, 317 – oraz, już jako dowódca eskadry – w 302 i 308 Dywizjonie. Służył także jako oficer taktyczny 131 Skrzydła Myśliwskiego oraz instruktor w Polskiej Szkoły Myśliwskiej przy 58 Operational Training Unit. Wykonał ponad 200 lotów bojowych i operacyjnych i został odznaczony wysokimi odznaczeniami polskimi i brytyjskimi.

Jego wspomnienia obejmują całe życie, od przedwojennego zainteresowania lotnictwem w latach gimnazjalnych, przez wojnę, aż po powrót do Polski i wieloletnią pracę w lotnictwie sanitarnym w Zielonej Górze. Jest to wierny opis tego, jak wszystko zapamiętał, bez koloryzowania, ukwieconych dialogów i innych beletrystycznych zabiegów. Relacja jest napisana przystępnie, zawiera zarówno opisy walk i organizacji lotnictwa, jak i ciekawe anegdoty z życia codziennego na ziemi.

Książka zilustrowana jest kilkudziesięcioma fotografiami ze zbiorów autora przedstawiających jego samego i jego towarzyszy broni, wydrukowane na wkładkach z papieru kredowego.

Być może przez wzgląd na autora – wspaniałego, skromnego człowieka, z ogromnym dystansem do siebie i poczuciem humoru – „Zranione skrzydło” to moje ulubione wspomnienia polskiego pilota z czasów II wojny światowej.

 

• Jaworski E., Zranione skrzydło, Wydawnictwo ORGANON, Zielona Góra 1995

Wojciech Zmyślony

Wspomnienia Władysława Kisielewskiego dotyczą jego służby w lotnictwie od sierpnia 1939 r. do 1946 r. Autor książki był przed wojną rezerwistą 4 Pułku Lotniczego w Toruniu, strzelcem pokładowym, a w cywilu dziennikarzem. We wrześniu 1939 r. po mobilizacji służył w 41 Eskadrze Rozpoznawczej. Ewakuował się przez Rumunię do Francji, gdzie trafił do szkoły podchorążych. W Wielkiej Brytanii przez cały okres wojny służył, zgodnie ze swoim fachem, jako reporter wojenny. Pisał pod pseudonimem Władysław Leny m.in. dla „Skrzydeł. Wiadomości ze Świata” i „Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza”. Nie siedział jednak wyłącznie za biurkiem: ponownie przeszedł przeszkolenie na strzelca pokładowego na brytyjskim sprzęcie i okazjonalnie latał bojowo w 300 Dywizjonie na Lancasterach i 304 Dywizjonie na Wellingtonach. Pod koniec wojny towarzyszył 131 Skrzydłu Myśliwskiemu (I Skrzydłu Myśliwskiemu) na szlaku bojowym przez Francję, Belgię i Holandię do Niemiec.

Cechą charakterystyczną książki Kisielewskiego jest opowiadanie swoich losów w tonie groteski i przesady, przez pryzmat krótkich, ułożonych chronologicznie opowiastek. Autor bardzo oszczędnie posługuje się nazwami jednostek, dokładnymi datami czy nazwami geograficznymi, co mocno utrudnia weryfikację, ile prawdy, a ile fantazji w opowieściach, które nieraz brzmią totalnie niewiarygodnie. Nie ma wątpliwości, że część spośród nich wyssana jest z palca, jak np. rzekomy rozkaz dowódcy 131 Skrzydła Myśliwskiego, by spieszeni lotnicy stoczyli bitwę lądową i zdobyli jedno z lotnisk Luftwaffe.

Zwykle ubarwianie wspomnień ma na celu stworzenie obrazu autora jako bohatera. Jednak Kisielewski daleki jest jednak od robienia z siebie herosa. Wręcz przeciwnie: połowę książki zajmuje opis odwrotu z Polski, a potem z Francji. Zamysł publikacji jest zupełnie inny. Spisana została w pierwszej połowie lat 50. XX wieku, gdy w Polsce panował głęboki stalinizm, a wydano ją w 1956 r., już po odwilży. Kisielewski idealnie i świadomie wpasował się w propagandowe potrzeby tamtej epoki. Napisał wprawdzie o Polskich Siłach Powietrznych na Zachodzie, ale skorzystał z każdej nadarzającej się okazji, by wykpić niekompetencję i głupotę dowódców, ośmieszyć „sanacyjnych oficerów” i utrwalić stereotyp „leśnych dziadków”. Z książki płynie prosty przekaz: dobry żołnierz – zły dowódca. Takiemu pamfletowi przyklasnął w przedmowie Stefan Kozicki, pisząc m.in.: „milczeliśmy o udziale i zasługach polskiego wojska na Zachodzie tak uporczywie, jakby składało się ono z samych Andersów i Sosnkowskich” czy „potem dopiero przyjdzie refleksja: oto mechanizm armii kapitalistycznego państwa”...

Książkę zdobi kilkadziesiąt interesujących szkiców, również satyrycznych, znanego ilustratora Mirosława Pokory.

Wspomnienia Kisielewskiego wydano ponownie pt. „Od Torunia do Londynu podróż z przeszkodami” w 1958 r.

 

• Kisielewski W., Z Torunia do Londynu podróż z przeszkodami, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 1956

Wojciech Zmyślony

Nazwisko Jerzego Kmiecika jest znane nie tylko wśród ludzi zainteresowanych historią polskiego lotnictwa. Kiedy w 1981 r. odchodził z czynnej służby w Royal Air Force, był ostatnim pilotem tego lotnictwa mającym za sobą służbę w powietrzu za sterami myśliwców Spitfire podczas II wojny światowej, w związku z czym urządzono mu nagłośnioną w mediach fetę, z udziałem samolotu tego typu. Te wojenne loty wykonywał w 303 Dywizjonie Myśliwskim Polskich Sił Powietrznych. Jednak jego wspomnieniowa książka wydana w 1983 r. w języku angielskim zawiera tylko jedno zdanie na temat służby bojowej w lotnictwie. Jej tematem, zgodnie z tytułem, są jego przeżycia w stalinowskiej Rosji. W chwili wybuchu II wojny światowej miał 16 lat i żył beztrosko z rodzicami i dwoma braćmi we wsi Łękawica w Małopolsce (chodzi o wieś w gminie Skrzyszów w powiecie tarnowskim; z tej samej wsi pochodził też m.in. pilot myśliwski Kazimierz Budzik). Kiedy Polska znalazła sie pod okupacją podjął próbę przedostania się na Zachód, aby walczyć w szeregach Polskich Sił Zbrojnych. Jak wielu innych, został ujęty przez Sowietów i skazany na zsyłkę w głąb Rosji. Zdołał jednak przetrwać, a po „amnestii” 1941 r. przedostać się do formowanego w ZSRR Wojska Polskiego i wydostać z „robotniczego raju”.

 

• Kmiecik J., A Boy in the Gulag, Quartet Books, Londyn – Melbourne – Nowy Jork 1983

Wojtek Matusiak

„Bomby w celu” są to kolejne trudno dostępne wspomnienia, wydane w latach 80. XX wieku w Wielkiej Brytanii. Tekst liczy 137 stron i opowiada o okresie od 1939 r. do 1962 r. Autor był obserwatorem 5 Pułku Lotniczego w Lidzie, który po kampanii wrześniowej został internowany na Litwie, ale po ucieczce zdołał przedostać się przez Łotwę, Estonię, Szwecję, Danię i Holandię do Francji. W Wielkiej Brytanii wylatał turę lotów bojowych w 305 Dywizjonie na Wellingtonach i rozpoczął drugą w 1586 Eskadrze na Halifaksach. Po wojnie wstąpił do RAF, służąc na stanowiskach naziemnych, w różnych bazach, na kilku kontynentach aż do 1962 r.

Wspomnienia Kwolka są obowiązkową pozycją dla wszystkich zainteresowanych rolą polskich dywizjonów w ofensywie bombowej Bomber Command. Dzięki nim można poznać kulisy nawigacji i bombardowania z perspektywy obserwatora. Wiele lotów jest drobiazgowo opisanych, z podanymi kursami, konkretnymi liczbami czy ogólnymi obserwacjami z konkretnego lotu (np. że podczas bombardowania Emden Kwolek na północy dostrzegł zorzę polarną). Było to możliwe, ponieważ autor posiłkował się dziennikiem i zapiskami z czasów wojny. Dłuższe fragmenty tekstu Kwolek poświęcił dwójce swoich przyjaciół z 305 Dywizjonu: Stanisławowi Krawczykowi i Antoniemu Kiewnarskiemu, a także słynnej dywizjonowej maskotce, czyli psu Ciapkowi.

W czasie swojej kariery wojskowej Kwolek był też kilkukrotnie dowódcą zgrupowań podoficerów i szeregowych lotnictwa (m.in. w Centrum Wyszkolenia Lotnictwa w Lyonie i w 25 Szkole Pilotażu Początkowego w Hucknall). Wiele miejsca w swoich wspomnieniach poświęcił temu tematowi, w szczególności zagadnieniom wychowania młodych pokoleń lotników i kwestiom dyscyplinarnym.

Dodatkami do treści są krótkie teksty z zarysami historii Polskich Sił Powietrznych na Zachodzie oraz bombardowań strategicznych Niemiec, a także wykaz lotów bojowych autora w składzie 305 Dywizjonu.

 

• Kwolek E., Bomby w celu, b.w., Brighton 1984

Wojciech Zmyślony

Wspomnienia Józefa Machnika powstały, gdy autor miał 95 lat (!). W oryginale zostały spisane po angielsku, na potrzeby jego rodziny w Stanach Zjednoczonych. Cały życiorys autora opowiedziany jest dość równomiernie, od chwili narodzin aż do starości, bez większych akcentów na którykolwiek z okresów. Z tego powodu także II wojna światowa potraktowana jest tylko jako jeden z licznych epizodów w życiorysie – tym bardziej, że autor (nie licząc kampanii wrześniowej) nie zdążył wziąć udziału w walkach. Był przedwojennym podchorążym rezerwy, który przez Węgry i Jugosławię przedostał się do Francji, a następnie do Wielkiej Brytanii. Wkrótce po promocji na stopień oficerski przeniósł się z 1 Korpusu Polskiego do lotnictwa. Przeszedł kurs pilotażu podstawowego na jednosilnikowcach, po którym uzyskał odznakę i tytuł pilota. Gdyby nie koniec wojny trafiłby na szkolenie dla myśliwców – tak się jednak nie stało.

Książka jest napisana przystępnie, choć nie wnosi wiele do wiedzy o Polskich Siłach Powietrznych. Zainteresowani tym tematem znaleźć mogą jedynie nieco obszerniejszy opis szkolenia w 16 Szkole Pilotażu Podstawowego. Pewnym mankamentem są także niefrasobliwe momentami tłumaczenia, zwłaszcza terminów wojskowych, ze „szkołami kadetów” (a nie podchorążych) i „szwadronami” (a nie dywizjonami) na czele. Jak na publikację amatorską redakcja i korekta są jednak na bardzo przyzwoitym poziomie, a znalezione w druku błędy sprostowano w erracie (praktycznie niespotykanej już nawet w profesjonalnych wydawnictwach). Książkę ilustruje nieco fotografii, zreprodukowanych w nie najlepszej jakości.

 

• Machnik J., Moja podróż życiowa. Wspomnienia, b.w., b.m.w. 2016

Wojciech Zmyślony

Władysław Nowak był pilotem myśliwskim i w czasie II wojny światowej latał bojowo w doraźnej eskadrze obronnej złożonej z instruktorów Szkoły Pilotażu w Ułężu we wrześniu 1939 r. oraz w 306 Dywizjonie w latach 1940–1941. Po zestrzeleniu i ciężkich obrażeniach doznanych w walce powietrznej 23 lipca 1941 r. pozostał na stanowiskach naziemnych, m.in. jako adiutant prezydenta RP. Pamiętnik, wydany wiele lat po śmierci autora, był pisany na bieżąco w latach 1939–1940 w formie listów do żony, która zginęła tragicznie w okupowanej Polsce w 1942 r. Zawiera też kilka pojedynczych wpisów z lat 1943–1944. Treści dotyczących samego lotnictwa i latania jest niewiele (m.in. opisy dwóch walk, w których Nowak odniósł zwycięstwa powietrzne), a większą część pamiętnika zajmuje opis drogi z Polski do Francji. Nie zmienia to faktu, że jest to jeden z nielicznych pisanych na bieżąco pamiętników myśliwców Polskich Sił Powietrznych wydanych drukiem i choćby z tego względu warto po książkę sięgnąć.

W publikacji znalazła się także spisana w 1945 r. (na potrzeby władz wojskowych) obszerna relacja Nowaka, dotycząca jego udziału w lotach bojowych podczas kampanii wrześniowej, ze zbiorów Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie.

Oprócz tekstów samego Nowaka w książce znalazły się jego życiorys, historia 306 Dywizjonu z lat 1940–1941 (oba autorstwa Wojtka Matusiaka), wspomnienia Henryki (Henrietty) Nowak (żołnierki Pomocniczej Lotniczej Służby Kobiet i drugiej żony Władysława Nowaka), a także wspomnienia o ojcu autorstwa jego córki Krystyny.

Książka wydana jest na kredowym papierze i ma 158 stron. Wzbogacono ją blisko 90 ilustracjami: zdjęciami, reprodukcjami dokumentów i rysunkami.

 

• Matusiak W. (red.), Major Władysław Jan Nowak. Biografia. Pamiętnik, Oficyna Wydawnicza Kucharski, Londyn – Toruń 2012

Wojciech Zmyślony

Książka Sławomira Rawicza (używającego podczas II wojny światowej nazwiska Rusiecki-Rawicz) została po raz pierwszy wydana w latach 50. XX wieku w Wielkiej Brytanii pt. „The Long Walk. The True Story of a Trek to Freedom” („Długi marsz. Prawdziwa historia wędrówki do wolności”). Rawicz nie napisał jej sam: jako ghostwriter wspomagał go Ronald Downing, angielski dziennikarz.

Książka opowiada losy Rawicza przed wstąpieniem do Polskich Sił Powietrznych, w ZSRR. Według jej treści, autor był więźniem sowieckich więzień w Łubiance, Charkowie, a następnie łagru na Syberii. W 1941 r. miał stamtąd uciec i wraz z trójką towarzyszy pokonać około 6000 kilometrów, wędrując przez ZSRR, Mongolię i Chiny do Indii. Miał przejść na nogach tajgę, pustynię Gobi i Himalaje (gdzie spotkał „śnieżne potwory”, czyli yeti), by zgłosić się u brytyjskich władz i poprosić o skierowanie go do Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie.

Niestety, ta wspaniała historia ma mankament: na przestrzeni lat bezpornie udowodniono za pomocą archiwalnych dokumentów, że opowieść o ucieczce przedstawiona przez Rawicza jako jego wspomnienia w istocie jest nieprawdziwa i traktować ją należy co najwyżej jako powieść przygodową. Autor istotnie przebywał w sowieckim łagrze, jednak podobnie jak tysiące innych Polaków wolność odzyskał na mocy układu Sikorski-Majski, by wstąpić do Armii Polskiej w ZSRR. Później służył jako żołnierz armii w Iranie, Iraku i Palestynie, a do Wielkiej Brytanii dotarł w marcu 1944 r.

Niestety, także w kontekście opisów swojej służby wojskowej Rawicz zdecydował się nieco poprawić swój życiorys. We wrześniu 1939 r. nie był podporucznikiem, jak pisał, lecz podchorążym piechoty. Służbę w Polskich Siłach Powietrznych zakończył jako kapral podchorąży i dopiero z chwilą demobilizacji, 5 grudnia 1948 r., otrzymał stopień oficerski. W Wielkiej Brytanii nie był pilotem myśliwskim (jak pisał w posłowiu do wydania amerykańskiego z 1997 r.), lecz najpierw uczniem pilotem (nigdy nie otrzymał tytułu ani znaku pilota), a później uczniem nawigatorem.

Trudno więć książkę Sławomira Rawicza zaliczyć w ogóle do wspomnień lotników, choć niewątpliwie w treści pobrzmiewają echa prawdziwych doświadczeń autora.

„Długi marsz” jako powieść przygodową czyta się naprawdę dobrze. Może dlatego na Zachodzie wciąż ukazują się jej nowe wydania, podczas gdy w Polsce wyszła tylko dwa razy. W kraju nad Wisłą prawdziwych historii ocalenia z sowieckich łagrów wydano tak wiele, że fikcja nie ma już racji bytu.

Bardzo ciekawa jest także sama historia weryfikacji tej opowieści przez badaczy, którzy próbowali przez lata rozstrzygnąć, czy Rawicz napisał prawdę. A jeśli nie – czy przywłaszczył sobie cudzą historię? A jeżeli tak – to czyją? Cała masa artykułów na ten temat dostępna jest w Internecie, jednak jak dotąd nie wyjaśniono jednoznacznie, czy jakikolwiek Polak istotnie zbiegł z łagru i dotarł do Indii...

W 2010 r. książka doczekała się przyzwoitej ekranizacji kinowej w reżyserii Petera Weira pt. „The Way Back”, z takimi gwiazdami jak Colin Farrel czy Ed Harris w obsadzie (film został nawet nominowany do Oscara w kategorii charakteryzacja, a sam Weir w 2022 r. zdobył Oscara za całokształt twórczości). Film w wielu momentach znacząco odbiega od książki, a imiona i nazwiska głównych bohaterów zmieniono. Stało się tak właśnie dlatego, że w owym czasie było już jasne, że Rawicz nie był bohaterem ucieczki. Reżyser założył jednak, że historia taka wydarzyła się naprawdę, choć nie wiadomo, jak nazywał się polski oficer będący prawdziwym jej uczestnikiem...

 

• Rawicz S., Długi marsz, Wydawnictwo Gord, Gdańsk 2007

Wojciech Zmyślony

Autor książki urodził się w Polsce w 1922 r., ale dorastał we Francji, dokąd wyjechał jako trzylatek. W 1935 r. z rodziną powrócił do Polski, gdzie mieszkał do wybuchu II wojny światowej. Do Polskich Sił Powietrznych trafił przedziwną drogą: jako przymusowy robotnik wysłany w głąb III Rzeszy uciekł i przedostał się do Francji. Korzystając z biegłości w języku francuskim i przedwojennych kontaktów, przedarł się do strefy nieokupowanej (tzw. Francji Vichy), gdzie zgłosił się do francuskiej Legii Cudzoziemskiej. Wysłany do Afryki Północnej, w 1943 r. wstąpił do Wojska Polskiego. W polskim lotnictwie służył w personelu naziemnym, w 25 Szkole Pilotażu Początkowego.

Wspomnienia, napisane w języku angielskim, są bardzo obszerne (564 strony!). Autor przy każdej okazji przytacza dialogi, dokładnie odmalowuje wszystkie istotne i nieistotne zdarzenia ze swojego życia prywatnego i służbowego. Z równym namaszczeniem opisuje konfrontację z amerykańskimi żołnierzami, którzy wylądowali w Afryce Północnej w ramach operacji „Torch”, jak i inwazję mrówek, które dobrały się do jego schowanych pod łóżkiem słodyczy. Momentami można uznać, że popada w grafomanię, jednak dzięki takiemu podejściu do pisania wielu czytelników może odnaleźć coś na interesujące ich tematy (np. dla mnie książka ta była kopanią wiedzy podczas prac nad artykułem o lotnikach polskich wywodzących się z Legii Cudzoziemskiej). A trzeba nadmienić, że Stawowy w pisaniu nie miał absolutnie jakichkolwiek zahamowań, czego przykładem jest choćby opis zabiegów higienicznych, koniecznych do wykonania przed wizytą we francuskim domu publicznym...

Jakby na dowód nietypowych przejść autora, „A Call To Arms” zilustrowane jest kilkunastoma fotografiami Edmunda Stawowego w mundurach francuskim i polskim. Zdjęcia niestety wydrukowane są w bardzo słabej jakości.

 

• Stawowy E., A Call to Arms, Trafford Publishing, Victoria 2005

Wojciech Zmyślony

Autorem książki jest Władysław Wójcik, urodzony 30 lipca 1917 r., mający nr służbowy 703594. To wstępne wyjaśnienie jest o tyle istotne, że w Polskich Siłach Powietrznych było aż trzech lotników o takich personaliach, którzy nie mieli drugiego imienia i służyli w personelu naziemnym.

„Ten” Władysław Wójcik swoją książkę wydał w Wielkiej Brytanii i napisał w języku angielskim. Jej główną częścią są dzieje autora podczas II wojny światowej. We wrześniu 1939 r. dostał się do niewoli sowieckiej jako żołnierz 1 Pułku Lotniczego w Warszawie. Opisał drobiazgowo pobyt w obozach jenieckich, w tym m.in. w Karakubie koło Krzywego Rogu na Ukrainie, a następnie w łagrze za kołem podbiegunowym w republice Komi. Latem 1941 r. został zwolniony do Armii Polskiej w ZSRR i wysłany do Wielkiej Brytanii. Podróżował drogą lądową przez Iran i Irak, a potem drogą morską przez Ocean Indyjski i Atlantyk. W Polskich Siłach Powietrznych służył m.in. jako lotnik bez specjalności w 316 Dywizjonie w Northolt w latach 1943-1944, a następnie (po specjalistycznym kursie) jako mechanik radarowy w 305 Dywizjonie w latach 1944-1946. Ostatnie kilka stron zajmuje skrótowy opis powojennych dziejów autora, który osiadł w Wielkiej Brytanii.

Najwięcej uwagi Wójcik poświęcił okresowi uwięzienia w Sowietach, choć znaleźć można też nieco nieszablonowych informacji o wspomnianych dwóch dywizjonach. Książkę pisał najwyraźniej tylko z pamięci, bowiem prawie zupełnie brakuje w niej dokładnych dat, a opisy konkretnych wydarzeń są dość ogólnikowe. Niektóre z nich, jak np. próba uprowadzenia Mosquito z 305 Dywizjonu czy loty brytyjskiego oficera w składzie I Skrzydła Myśliwskiego, mogą wzbudzić spore zainteresowanie czytelnika.

W książce znajduje się kilkanaście reprodukcji fotografii ze zbiorów autora, głównie z lat 30. i 40. XX wieku.

 

• Wójcik W., Polish Spirit, Smocza Jama Press, Londyn – Warszawa 1990

Wojciech Zmyślony

Książka Kazimierza Zaroda to kolejne wydane na Zachodzie wspomnienia lotnika, skupiające się na okresie uwięzienia w ZSRR, o czym jasno mówi tytuł („Wewnątrz gułagu Stalina. Prawdziwa historia ocalenia”). Autor był przedwojennym rezerwistą lotnictwa, który w czasie kampanii wrześniowej nie został zmobilizowany. Jako urzędnik Ministerstwa Komunikacji został ewakuowany z innymi pracownikami resortu na południowy wschód kraju, gdzie po sowieckiej agresji na Polskę trafił do niewoli. Został z niej zwolniony i przez pewien czas mieszkał i pracował na okupowanych Kresach, ale ostatecznie - podobnie jak gros inteligencji - został aresztowany i skazany na łagier.

Zarod drobiazgowo opisał szczegóły swojego śledztwa, przesłuchań, tortur, a wreszcie kary łagru. Więziony był w dwóch obozach, nr 21 i 17, i to właśnie opisy koszmaru tam spędzonego stanowią główną część książki. Pisząc, nie ograniczył się tylko do relacjonowania koszmaru własnych i cudzych przeżyć, ale podzielił się głębszymi refleksjami na temat cierpienia, nadziei, zła i dobra, czy mentalności obywateli totalitarnego państwa.

Co ciekawe, Zarod urodził się i dorastał na Syberii (dokąd zesłano jego ojca), przez co znał biegle język rosyjski i mówił nim bez akcentu. We wspomnieniach zamieścił też kilka retrospekcji z tamtego okresu.

Ostatnią część książki stanowi historia dostania się do Armii Polskiej w ZSRR, stacjonowania ze Stacją Zborną Lotników i Marynarzy w Kołtubance, oraz ewakuacja z tym ośrodkiem przez Uzbekistan, Turkmenistan do Iranu, a następnie przez Irak, Indie, Afrykę Południową - do Wielkiej Brytanii. Niestety, wspomnienia kończą się z chwilą dotarcia Zaroda na Wyspy. A szkoda, bo służył później m.in. w 5029 Dywizjonie Budowy Lotnisk, mało znanej jednostce Polskich Sił Powietrznych, która (o ile wiadomo) nie doczekała się żadnych obszerniejszych wspomnień.

Niektóre z podanych przez Zaroda informacji budzą pewne wątpliwości, jak np. to, że był przed wojną w szkole podchorążych (w Wielkiej Brytanii był podoficerem) lub że statek „Sibijak” (którym płynął z Kapsztadu do Wielkiej Brytanii w 1942 r.) został zatopiony, a on sam wyłowiony z wody przez inne statki konwoju (w rzeczywistości „Sibijak” nigdy nie zatonął i został zezłomowany wiele lat po wojnie). Także rok urodzenia autora podany w książce różni się o parę lat od tego znanego z dokumentów osobowych Kazimierza Zaroda.

W publikacji znajdują się trzy ilustracje: przedwojenna tzw. ulicówka autora z Warszawy oraz portret z Polskich Sił Powietrznych, a także... padłe konie na ulicach Warszawy w 1939 r. Na tylnej stronie obwoluty zamieszczono ponadto portret autora z lat 80. XX wieku.

 

• Zarod K., Inside Stalin's Gulag. A True Story of Survival, The Book Guild Ltd., Lewes 1990

Wojciech Zmyślony