Hugo O'Brien de Lacy
Hugo O'Brien de Lacy

Hugo O'Brien de Lacy urodził się 29 października 1925 r. w Warszawie (rodzice Patryk - potomek zasymilowanego, irlandzkiego rodu, oficer Wojska Polskiego i późniejszy kierownik Biura Badań Technicznych Broni Pancernej - oraz Maria z domu Duszyńska). Po ukończeniu szkoły powszechnej w 1937 r. wstąpił do Korpusu Kadetów nr 1 we Lwowie i do wybuchu II wojny światowej ukończył dwie klasy. Po kampanii wrześniowej znalazł się w Warszawie i ukończył jeszcze jedną klasę (prawdopodobnie w ramach tajnego nauczania). Na początku 1941 r. zaangażował się w działalność konspiracyjną, jednakże już w marcu tego roku został aresztowany przez niemiecką policję za rozprowadzanie prasy podziemnej. Dzięki pieniądzom zebranym przez rodzinę został zwolniony, lecz obawiając się dalszych represji wyjechał do Krosna, skąd postanowił przez południową Europę przedostać się do Wojska Polskiego na Bliskim Wschodzie.

13 maja 1941 r. podjął próbę ucieczki na Węgry, która nie powiodła się. W nieznanych okolicznościach znalazł się na terytorium Związku Radzieckiego. Za nielegalne przekroczenie granicy został aresztowany. Po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej 22 czerwca 1941 r. został ewakuowany na wschód, trafiając do więzienia w mieście Złatoust w południowym Uralu. Nie objęła go amnestia będąca skutkiem układu Sikorski-Majski, w rezultacie czego został zwolniony dopiero 26 lipca 1942 r. Podjął pracę w fabryce metalurgicznej w Czelabińsku, po jej zamknięciu był robotnikiem w kołchozie i przy kopaniu torfu. Po utworzeniu pod dowództwem gen. Zygmunta Berlinga 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki wstąpił do niej jako ochotnik, rozpoczynając służbę 1 września 1943 r. Wkrótce zgłosił się do formowanej przy dywizji 1 Samodzielnej Eskadry Lotnictwa Myśliwskiego. Po przejściu badań lotniczo-lekarskich skierowany został na lotnisko Grigoriewskoje i 29 września został wcielony do trzeciej grupy szkolnej. Przeszkolenie w pilotażu podstawowym ukończył na lotniskach w Grigoriewskoje i Żytowie na samolotach UT-2, a następnie szkolił się w pilotażu zaawansowanym na Jakach-1b. Pod koniec września 1944 r. został przydzielony do 1 eskadry, jednakże z powodu zbyt małego doświadczenia i rozpoczęcia przez pułk działań na froncie nie latał bojowo (w podobnej sytuacji znalazło się trzech innych podchorążych pilotów: Zygmunt Danowski, Andrzej Jaworski oraz Leon Krempa). De Lacy na nowo szkolenie podjął dopiero w marcu 1945 r. na lotnisku w Mirosławcu, w warunkach frontowych trenując na Jakach-9.

Po zakończeniu tego improwizowanego kursu 16 kwietnia 1945 r. został włączony w skład 3 eskadry. Tego samego dnia wykonał swój pierwszy lot bojowy z lotniska Barnówko (eskorta szturmowców Ił-2 atakujących cele w rejonie Neurüdnitz; było to także pierwsze zadanie pułku w operacji berlińskiej). Do końca wojny nad Brandenburgią wykonał w sumie kilka lotów bojowych - na osłony Iłów, atakowanie celów naziemnych i rozpoznanie. 2 maja 1945 r. został promowany na chorążego (pierwszy oficerski stopień w Ludowym Wojsku Polskim). Za zasługi bojowe odznaczony został Krzyżem Walecznych oraz medalami pamiątkowymi.

Po wojnie kontynuował służbę jako dowódca klucza w 1 PLM "Warszawa", stacjonującego wówczas w Modlinie. W 1946 r. pomógł swemu koledze ppor. pil. Władysławowi Żurawskiemu uciec z komunistycznej Polski na Zachód - przekazał mu 3000 złotych oraz adres swego ojca w Nicei. W styczniu 1947 r. miał wypadek z bronią palną (przypadkowe postrzelenie w nogi) i na pięć miesięcy trafił do szpitala. Leczony był z zakażenia krwi, przeszedł także trzy skomplikowane operacje. 10 czerwca 1947 r. wciąż poruszający się o kulach de Lacy został aresztowany i oskarżony o pomoc uciekinierowi, co stało się podstawą oskarżenia (Informacja Wojskowa przechwyciła dwa listy Żurawskiego adresowane z Włoch). 13 grudnia 1947 r. Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie skazał de Lacy'ego na 2 lata więzienia, a Naczelny Sąd Wojskowy półtora miesiąca później podtrzymał wyrok. Po apelu adwokata i rodziny o zawieszenie wykonania kary ze względów zdrowotnych, 23 czerwca 1948 r. dzięki skorzystaniu przez Bieruta z prawa łaski de Lacy uzyskał zawieszenie wykonania kary na 3 lata. Został przeniesiony do rezerwy, a po całkowitym wyzdrowieniu odsiedział resztę swego wyroku.

W 1950 r. uzupełniwszy wykształcenie średnie zdał maturę. W czerwcu 1952 r. został zatrudniony w "Ekspresie Wieczornym", skąd zwolniono go w lutym 1953 r. Dzięki pomocy prezesa Stowarzyszenia PAX, Bolesława Piaseckiego, 1 kwietnia 1953 r. znalazł pracę w redakcji "Słowa Powszechnego". Pracował początkowo jako redaktor depeszowy, a następnie redaktor nocny. 19 marca 1954 r. formalnie został przyjęty do Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich (SDP). Po październiku 1956 r. umożliwiono mu powrót do latania w Aeroklubie Warszawskim, został także sekretarzem Klubu Sprawozdawców Lotniczych SDP. W tym okresie zaczął pisywać artykuły do "Skrzydlatej Polski", a w 1957 r. rozpoczął pracę nad dwiema książkami poświęconymi 1 PLM "Warszawa": "Szachownice wśród gwiazd" (historia pułku) oraz "My z pierwszego pułku" (szkice biograficzne personelu jednostki). Prac tych nie ukończył.

Kapitan Hugo O'Brien de Lacy zginął śmiercią samobójczą 29 listopada 1958 r. w Warszawie, w wieku 33 lat.



Wojciech Zmyślony

Źródła:
fotografia ze zbiorów pana Aleksandra Czistjakowa
Arct B., Rycerze biało-czerwonej szachownicy, Polskie Wydawnictwo Encyklopedyczne, Radom 2003
Koliński I., Ludowe lotnictwo polskie 1943-1945, Wydawnictwo MON, Warszawa 1969
Roman A., Czterdziestu Wspaniałych. Warszawskie postacie, Wydawnictwo MOST, Warszawa 2003
Sławiński K., Pierwszy myśliwski, Wydawnictwo MON, Warszawa 1980
Swat T. , Księga ofiar komunistycznego reżimu w Polsce lat 1944-1956, Wydawnictwo IPN, Warszawa 2003